АҚШ Федерал заҳира тизими: иқтисодиётни «миқдорий юмшатиш» (QE1-QE3)

АҚШ Федерал заҳира тизими: иқтисодиётни «миқдорий юмшатиш» (QE1-QE3)

Иқтисодиётни «миқдорий юмшатиш» «QE1» (quantitave easing) дастури жаҳон иқтисодий инқирози авжига чиққан даврда (2008 йил ноябрь) АҚШ Федерал заҳира тизими томонидан амалга оширила бошланди ва 2009 йилгача (бу йилни ҳам қўшиб ҳисоблаганда) давом этди.

«QE1» йирик корпорациялар, банклар ва хусусий корхоналарнинг қадрсизланаётган қарзларини сотиб олиш орқали уларни қутқариб қолишни ўз олдига мақсад қилиб олган эди. Дастур амал қилиш даврида ФЗТ (Федерал заҳира тизими) 1,7 трлн. долларлик ипотека ва бошқа облигацияларни сотиб олди.
«QE2» АҚШ ФЗТ томонидан 2010 йилнинг 2 ноябрида эълон қилинди ва 8 ой давомида ойига 75 млрд. доллардан, жами 600 млрд. доллар қийматга тенг ғазна облигацияларини сотиб олишни кўзда тутган эди. Бундан ташқари ФЗТ дастлабки «QE1» миқдорий юмшатиш дастурига кўра 300 млрд. доллар атрофида маблағни реинвестиция қилиши лозим эди. Пировард натижада «QE2»нинг умумий ҳажми 900 млрд. долларни ташкил этиши лозим бўлган. Ушбу дастур 2011 йилнинг июнида якунланди.
2012 йилнинг 13 сентябрида АҚШ ФЗТ ҳисоби бўйича учинчи «QE3» «миқдорий юмшатиш» дастурини ишга туширди. Яна пул босувчи дастгоҳ ишга тушди, «чоп қилинган» долларлар облигациялар сотиб олишга йўналтирилди. Ҳар ойда 45 млрд. доллар миқдорида ғазна облигациялари, 40 млрд. доллар миқдорида ипотека облигациялари сотиб олиш режалаштирилган эди. Дастлаб дастурнинг «бир нечта чорак»дан иборат бўлиши кўзда тутилган бўлса-да, аниқ муддатлар белгиланмаган эди. ФЗТ томонидан «QE3»ни бошлашдан асосий мақсад АҚШ иқтисодиётининг умумий ҳолати ҳисобланиши бир неча бор таъкидланди. 2014 йилнинг 29 октябрида АҚШ ФЗТнинг Очиқ бозорлар бўйича қўмитаси «QE3» миқдорий юмшатиш дастури якунлангани тўғрисида қарор қабул қилди.
« Миқдорий юмшатиш» – иқтисодчилар, молиячилар, журналистлар ва сиёсий арбобларнинг луғатидаги янги атамадир. Бу атама ўтган асрнинг охирларида пайдо бўлиб, макроиқтисодиёт бўйича тор доирада ихтисослашган асарларда учраб турар эди, лекин у амалиётчиларга мутлақо нотаниш эди. 2007-2008 йилларга келибгина Америкада бошланган молиявий инқироз даврида АҚШ ФЗТ, Конгресси, Оқ уй – ҳаммалари худди келишиб олгандек ушбу ғаройиб иборадан фойдалана бошладилар. Америкаликлар воқеа-ҳодисанинг ҳақиқий маъносини мавҳумлаштириш учун янги сўз кашф этишга устаси фаранг ҳисобланадилар. Оддий қилиб айтганда, «миқдорий юмшатиш» пул чоп этувчи дастгоҳни тўла қувват билан ишга солиш, чек-чегарасиз доллар эмиссия қилишдир.

Америкалик мутахассисларнинг озчилигигина пул ҳокимияти эгалари томонидан пул босувчи дастгоҳдан назоратсиз фойдаланиш ўз ваколатини қўпол тарзда бузиш деб, ҳаттоки жиноят деб ҳисоблайдилар. Буни иқтисодчилар шундай изоҳлайдилар: муомала каналларини ортиқча пул массаси билан ҳаддан зиёд тўлдириб юборилиши баҳоларнинг инфляцион ўсишига, макроиқтисодий барқарорликнинг бузилишига олиб келади, унумли меҳнатга рағбатни йўқ қилади, жамиятнинг ижтимоий-мулкий қутбланишини кучайтиради. Буларнинг барчаси иқтисодиёт бўйича битилган барча ғарб дарсликларида ёзиб қўйилган ва талабалар томонидан карра жадвали каби ёд олинган.

Қачонлардир аксарият давлатларда пул босувчи дастгоҳ давлат томонидан бошқарилган ва ушбу маъсулиятли вазифани бажариш казначейлик (молия вазирлиги)ка топширилган. Баъзан (уруш йилларида) давлат ҳақиқатда муомалага пул чиқаришни кўпайтирган. Хусусий банкирлар узоқ вақт мобайнида босувчи дастгоҳ устидан назорат ўрнатишга уриниб келганлар. Уларнинг чуқур «тадқиқотлари»да пул босиб чиқаришдаги суистеъмолликларнинг олдини олишнинг ягона чораси сифатида дастгоҳнинг давлатдан хусусий банкирларга ўтказиш лозимлиги таъкидлаб келинган. Бунда турли даврларда давлат ҳокимиятининг пул муомаласи соҳасидаги кирдикорлари баён этилган «эртак»лар ҳикоя қилинган. Натижада банкирлар ўзлари ҳоҳлаган нарсага эришдилар. Бундан қарийб 100 йил аввал (2013 йилнинг декабрида) АҚШда конгресс томонидан ушбу дастгоҳни «АҚШ Федерал заҳира тизими» деб номланувчи ёрлиқ остида бирлашган йирик хусусий банкирларга тантанали равишда ўтказилди. Олтин стандарти даврида ФЗТ ўзини анчагина яхши тутди, чунки, пул массасининг миқдори хусусий банкларнинг олтин заҳиралари билан лимитлаб қўйилган эди.
Ўтган асрнинг 70-йилларида Бреттон-Вудс тизими буткул инқирозга учрагач, ФЗТ пул босувчи дастгоҳининг «тўхтатувчи мослама»си бутунлай олиб ташланди. Энди банкирлар нафс васвасасидан ўзларини тўхтата олмас эдилар: улар пул босувчи дастгоҳ ишини тезлаштириб юбордилар. Охирги қирқ йил мобайнида «кўк» пул массаси тўхтовсиз ошиб борди ҳамда жаҳондаги товар ва молия бозорларини «чўктира» бошлади. Умид қиламизки, «миқдорий юмшатиш» ибораси нима учун керак эканлиги энди тушунарли бўлди: ФЗТ банкирлари ўз суистеъмолларини нима учун «авратпўш» билан беркитишга ҳаракат қиладилар ва бир пайтлар мамлакатдаги пул ҳокимиятини қўлга киритиш учун ўзлари ишлатган далиллар унутилиши учун қўлларидан келган ишни қилмоқдалар.
Қарийб 200 йил мобайнида иқтисодий адабиётда шаклланган пул босувчи дастгоҳ ҳукмронлиги ҳақидаги қоидаларни бугунги кунда ҳамма унутган. Қоидалардан бири пул ҳокимияти эгалари иқтисодиётни биринчи навбатда фоиз ставкаси (арзон ёки қиммат пуллар) ёрдамида бошқариши лозимлигини таъкидлайди. Лекин монетар миқдор миллардлаб эмас, балки триллионлаб миллий пул бирликларида ўлчанадиган бўлиб қолганда (доллар, евро, рубль ва ҳоказо) пуллар шу қадар кўпаядики, кредитлар бўйича фоиз ставкаси йиллик фоиз ставкасининг 1 фоизидан паст бўлиб қолади. Охирги инқироз даврида АҚШда ФЗТ кредитлари бўйича ҳисоб ставкаси фоизи 0 дан 0,25% гачани ташкил этди. Қачонлардир мақтовларга «кўмилган» Японияда Марказий банк фоиз ставкаси мана қарийб 10 йиллардан бери 0 дан кўтарилмайди. Пул «тиқилиб» ётибди, лекин бу пуллар ишлаб чиқаришни ривожлантиришга ва оддий одамларнинг эҳтиёжини қондиришга хизмат қилмайди. Фоиз ставкаси воситаси буткул издан чиққан. Аввалги дарсликларда ёзилганидек, пул бозори узоқ яшашга маҳкум этилган. Буларнинг ҳаммаси қўҳна капитализм ҳамда иккинчи Жаҳон урушидан кейин шаклланган давлат-монополистик капитализми билан ҳеч қандай умумийликка эга эмас. Пулларни ишлаб чиқариш ва тақсимлашнинг маъмурий-буйруқбозлик тизими шакллантирилмоқда. Буни «миқдорий юмшатиш» дейилади.

ФЗТ «миқдорий юмшатиш» дастури

2012 йилнинг 13 сентябри куни бошланган «миқдорий юмшатиш» (МЮ) дастури ФЗТнинг набатдаги, учинчи дастури ҳисобланади. МЮ дастурининг ғоявий раҳнамоси ФЗТ раиси Б. Бернанке ҳисобланади, у бу вазифани машҳур А. Гринспендан қабул қилиб олган эди. Бошиданоқ Бернанкега «мистер вертолёт» лақаби ёрлиқ бўлиб қолди. Бир пайтлар у «ФЗТ бор экан, АҚШда пуллар етишмовчилиги бўлмайди, лозим бўлса Федерал заҳира тизими долларларни вертолётдан ташлайди», деган эди. Тўғри, иш вертолётгача бориб етмади. Лекин Бернанке 2008 йилнинг охирига келиб, миллиард ва триллионлаб доллар «ташлай» бошлади, бу пайтга келиб ФЗТ ўзининг биринчи дастури МЮ1ни тантанали равишда эълон қилган эди. Дастурнинг мақсади мамлакатда 2007 йилдан бери «қутуриб» келаётган молиявий инқирозни жиловлаш эди ва инқироз 2008 йилнинг кузида энг юқори чўққисига чиқди (Lehman Brothers банки банкрот бўлганда).
Ёнғинни ўчириш учун аввалда давлат бюджет маблағларидан фойдаланилди. Бу ерда гап Молия вазирлигининг TARP ва бошқа шу каби дастурлари ҳақида бормоқда. Умумий ҳисобда бюджетдан 1,2 трлн. доллар маблағ сарфланди, лекин бу ҳам камлик қилди. Энди ФЗТни жалб қилишга тўғри келди.
МЮ-1 2010 йилнинг мартига қадар амалга оширилди. Ундан кўзланган мақсадга эришилди, Федерал заҳира банки (улар жами 12 та: энг йириги Нью-Йоркдаги ФЗТ бўлинмаси ҳисобланади) Fannie Mae ва Freddie Mac давлат агентликларидан тижорат ва инвестицион банкларнинг ипотека қоғозларини сотиб олди. Банклар балансидаги «умидсиз» (ёмон) активларни ФЗТ пул босувчи дастгоҳида тайёрланган қонуний пулларга алмаштириш орқали тозалаш амалга оширилди. 2010 йилнинг баҳорига келиб, «кун ёриша» бошлади ва МЮ-1 дастури ёпилди. ФЗТ берган маълумотларга кўра, МЮ-1 доирасида тахминан 1,7 трлн. доллар эмиссия қилинди. Мамлакатнинг пул муомаласига маъсул бўлган ташкилотлари (Молия вазирлиги ва ФЗТ) ниҳоят мамлакат иқтисодиётини «ишга тушириб» юборганликларини эътироф эта бошладилар, шу сабабли эндиликда пул қуйилмаларини амалга ошириш лозим бўлмай қолди. Бундан ташқари ҳаддан зиёд кўламли бўлган пул миқдори 2010 йилнинг ёзига келиб авваллари берилган кредитларни сўндирилиши сабабли бирмунча қисқарди ҳам.
Лекин МЮ-1нинг даволаш самарадорлиги жуда қисқа вақтда ўз таъсирини йўқотди. 2010 йилнинг кеч кузида ФЗТ МЮ-2 дастурини ишга туширишга мажбур бўлди. У 2011 йилнинг ўрталарига қадар давом этди ва АҚШ Молия вазирлигининг қарз мажбуриятларини (облигациялар) сотиб олишни ўзида ифодалаган эди. Умумий ҳисобда МЮ-2 доирасида 600 млрд. доллар пул муомалага чиқарилди. Худди МЮ-1 билан бўлгани каби иккинчи дастурнинг даволаш самарадорлиги ҳам ўта қисқа бўлди. 2011 йилнинг 26 августида ФЗТ раиси Б. Бернанке Жексон Хоулдаги анъанавий учрашувда чиқиш қилди, барча қатнашаётганлар МЮнинг навбатдаги раунди эълон қилинишини кутар эдилар. Лекин пул муомаласига маъсул идоралар хатарга йўл қўйишга ва кейинги пул эскалациясини тўхтатишга қарор қилишди ҳамда МЮ-3 дастуридан воз кечишди. Бернанке ҳам алоҳида изоҳлар бериб ўтирмади.
Лекин ФЗТ эгалари «ғозларнинг ғаши»га тегмасликни афзал кўрдилар. Чунки АҚШ конгресси ФЗТга нисбатан ўзини ўта тажовузкор тутар эди. Худди шу пайтда ФЗТдаги суистеъмоллар билан боғлиқ можаролар бирин-кетин юзага чиқа бошлади (масалан, балансдан ташқари амалиётлар, ФЗТнинг миллиардлаб долларларни кимга бергани ҳақидаги маълумотларни беришдан бош тортиши ва ҳоказо). Иш шу қадар чуқурлашиб кетдики, айрим «халқ вакиллари» ФЗТни буткул тугатишни, унинг ваколатларини қисқартиришни, миллийлаштиришни, ички аудит ўтказишни талаб қила бошладилар. «Уолл-стритни забт эт» ҳаракати айнан ўшанда пайдо бўлган эди. МЮ-3дастури демократик партия вакилининг АҚШ Президенти сайловларида ёрқин «иқтисодий» фон билан қатнашишини таъминлаш учун 2012 йилнинг кузига қадар кечиктиришга қарор қилингани ҳам тахмин қилинади. Қисқаси, бир йил муддат МЮсиз, бошқа молиявий ва иқтисодий барқарорлаштириш воситалар билан «кун ўтказиб» туришга қарор қилинди.
Ниҳоят, 2012 йилнинг августида Бернанке яна Жексон Хоулда чиқиш қилади. Бу сафар иштирокчилар енгил нафас олишди: ФЗТ раиси МЮ дастурининг учинчи раунди бошланганини тантанали эълон қилди. ФЗТ «донишлар кенгаши» – Очиқ бозорларда амалиётлар бўйича қўмита аъзоларининг расмий қарорига кўра – МЮ-3 дастури бошлангани эълон қилинди. Унинг муддатлари чегараланмаган. Лекин мақсад аниқ – Америка иқтисодиётида бандликни таъминлаш. Бу ФЗТ тўғрисидаги қонунда ёзиб қўйилган ташкилотнинг энг стратегик мақсадларидан бири бўлиб, мамлакат пул муомаласига маъсул ҳокимият эгалари ФЗТ ташкил бўлган 100 йилдан бери бу ҳақда деярли сўз юритишмаган. Энди бу ҳақда гапира бошлашди. Чунки мамлакатда ишсизлик даражаси 2008 йилдаёқ 8%лик танг нуқтага бориб етган эди: бу кўрсаткич ўшандан бери пастламади. Ҳатто Федерал ҳукуматнинг МЮ-1 ҳамда МЮ-2 дастурлари ва турли ижтимоий-иқтисодий дастурлари бўлса ҳам. МЮ-3 доирасида АҚШ иқтисодиёти «териси остига» ойига 40 млрд. доллар пуллар киритиш ва шу орқали ишсизликни сезиларли камайтириш мўлжалланди. Яъни дастур муддатсиз эди. Иқтисодиётни яна ўша бозордаги ипотека қоғозларини сотиб олиш ила пул билан тўлдириш тахмин қилинди, бу ўша МЮ-1 доирасида сотиб олинган ипотека қоғозлари эди.

МЮ-3 дан қандай натижалар кутилмоқда?

Гапни АҚШда МЮ-3ни амалга оширишнинг узоқ муддат самарали эканлигига ҳеч кимни ишонтириб бўлмаслиги тўғрисидаги сўздан бошласак. Ҳали МЮ-1 дастурини амалга ошириш даврида «миқдорий юмшатиш»нинг салбий ва ижобий жиҳатлари ҳақида «фалсафий фикрлар» бор эди. Айрим тентакнамолар бундай «юмшатиш» АҚШ иқтисодиёти учун мўъжиза бўлиб қолишига ишонар эдилар. Лекин мўъжиза рўй бермади. Тентаклар ҳам қолмади. МЮ-3 доирасидаги пул «инъекция»лари – АҚШ иқтисодиёти жон талвасасини енгиллатадиган навбатдаги «наркотик» порцияси эди. Қисқа муддатли самарага эришиш мумкин. Мутахассислар 3 ойдан 6 ойгача бўлган муддатни айтмоқдалар. Ҳолбуки, бу ҳукмрон бўлган демократик партия учун президент сайлови арафасидаги мақбул иқтисодий фонни ташкил этиш билан боғлиқ сиёсий вазифани ечиш имконини беради.
Сиёсий ўйинларга жалб этилган иқтисодий экспертларнинг айримлари айнан қисқа муддатли самарадорликнинг ижобий томонларини ёритишга эътибор қаратадилар. Аҳолининг тўлов қобилияти ошгани тўғрисида тинимсиз бонг урилади, бу эса ўз навбатида иқтисодиётнинг реал сектори ва хизмат кўрсатиш соҳасининг жонланишига олиб келиши лозим. АҚШ валютасининг курси пасайиши тўғрисида сўз юртиладики, бу мамлакат экспортёрлари мавқеини ошишига олиб келади ва тўлов ҳамда савдо балансига ижобий таъсир кўрсатади. Ва ниҳоят, бу бугунги кунда мамлакат ЯММга тенг бўлган ўта йирик АҚШ ташқи қарзларининг қадрсизланишига олиб келади. Бундан эса кўриб турганингиздек, бутун миллат ютаётгани аниқ кўриниб туриши даъво қилинади.

Мана шу тарздаги илмий тафаккурда бир нечта ҳийлалар кўзга ташланади:
Биринчидан, юқорида қайд этганимиздек, рўй бериши мумкин бўлган макроиқтисодий самара жуда ҳам қисқа муддатли бўлади.
Иккинчидан, муаллифлар 2013 йилдан бошлаб мамлакатда миқёсли фискаль сиёсат ислоҳоти ўтказилиши ҳақида мавҳум сўз айтадиларки, бу бандлик муаммосини ҳал қилишга ёрдам бермайди. Бюджет харажатлари кескин қисқартирилади. Бир пайтнинг ўзида солиқлар даражаси оширилади (шу билан бир қаторда инқироз даврида амалга киритилган имтиёзли солиқ имтиёзлари амал қилиш даври тугайди).
Учинчидан, «АҚШ ютади», «халқ ютади» каби фикрлар ҳақиқатдан анча йироқ. АҚШда, ҳар доимгидек, ютадиганлар ҳам, ютқазадиганлар ҳам бўлади. Бу ҳақда сал кейинроқ сўз юритилади.
Тўртинчидан, АҚШнинг рақобатчилари мамлакатда бўлаётган воқеаларни диққат билан кузатиб турибдилар ва АҚШ иқтисодиётини жонланиши уларнинг ҳисобига бўлмаслиги учун жавоб чоралари кўришни бошлаб юбордилар.
Охирги пунктга қисқача изоҳ берсак. МЮ-3 расман эълон қилинишидан бир неча кун аввал Атлантика океани ортида жойлашган Европа Марказий банки (ЕМБ) аъзо-мамлакатлар қарз мажбуриятларини ёппасига сотиб олиш тўғрисида қарор қабул қилди. Сотиб олиш қоидаларида бир қатор чекловлар бор (ЕМБ ҳар қандай қоғозни сотиб олавермайди). Лекин бу билан ЕИ ўзининг «миқдорий юмшатиш» дастурини бошлагани тўғрисида сўз юритиш мумкин. Таҳлилчиларнинг ЕМБ ҳам ФЗТ сингари ўзининг пул босувчи дастгоҳини турли қийинчиликларни енгиш чораси сифатида кўраётгани тўғрисидаги фикрлари жўяли кўринади. 2012 йилнинг сентябрида Англия ва Япония Марказий банклари ўзларининг «миқдорий юмшатиш»лари тўғрисида эълон қилдилар. МЮ-3 бошланганидан 10 кун ўтгач Япония ўзининг молиявий интервенциясини (молиявий активларни сотиб олиш) 10 трлн. иенга (130 млрд. доллар) қадар ошириш тўғрисида эълон қилди ва бу билан дастурни 80 трлн. иенга етказиб қўйди. Агар европаликлар «миқдорий юмшатиш» дастурларини ички муаммоларни ечиш учун йўналтиришларини таъкидласалар, у ҳолда японлар ўз мақсадларини яширмаяптилар: улар «миқдорий юмшатиш»ларининг бош мақсади – иеннинг АҚШ долларига нисбатан курси ошишига йўл қўймасликдир (иен курсининг паст бўлиши ички ишлаб чиқарувчининг рақобатбардош экспортга йўналтирилган маҳсулот ишлаб чиқаришини рағбатлантиради – Б. Ж).
АҚШ экспертлари орасида МЮ-3 га ишончсизлик билан қарайдиганлар анчагина. Улар бири машҳур конгрессмен Рон Полдир. Мана унинг МЮ-3 ҳақидаги фикрлари: «Бу долларни заифлаштираётганимизни англатади. Биз қарзларни инфляция ҳисобига тугатмоқчимиз. ФЗТнинг охирги ҳаракатлари истеъмол баҳолари индексининг оддий ошишидан кўра жиддийроқдир. Бу ерда ҳамма гап янглиш инвестицияларда ва кишилар мос бўлмаган вақтда нотўғри қарорларни қабул қилмоқдалар. Бернанке бу ерда фақат бир нарсани – иқтисодий ўсишни уддалай олмади ва бу уни жуда ташвишлантирмоқда. У ишсизлик даражаси билан ҳам ҳеч нарса қила олмади. Менимча, мамлакат ФЗТнинг «Биз назоратни ушлай олмадик. Энди ягона чорамиз – ҳаводан янги пуллар ясаш» деган сўзларидан ваҳимага тушиб қолиши керак эди, бу аввал ҳам иш бермаган ва бундан кейин ҳам иш бермайди». Пол нафақат ФЗТга қарши ёрқин фикрларни айта олади, балки, ушбу муассасани буткул ноконституцион муассаса сифатида тугатилишини талаб қилади («Ron Paul: «Country Should Panic Over Fed’s Decision»» // Inforwars. com, Sept14, 2012).
Сиёсатдан анча олис бўлган Egan Jones кредит-рейтинг агентлигининг фикрларини келтириб ўтсак: «МЮ-3 акция ва ресурсларга баҳони шиширади, лекин бизнинг фикримизча АҚШ иқтисодиётига ва кредитлаш сифатига салбий таъсир қилади. Қўшимча валютани эмиссия қилиш ва фоиз ставкасини ипотека облигацияларини сотиб олиш орқали пасайтириш АҚШнинг реал ЯММ ошишига ёрдам бермайди (шу ерда яқинда олтин, озиқ-овқат, энергия ва бошқа ресурсларнинг баҳоси ошганини эслашимиз кифоя). Ресурслар қийматининг ошиши корхоналар рентабеллигига таъсир кўрсатади ҳамда истеъмолчилар харажатларини оширади, бу уларнинг харид қобилияти пасайишига олиб келади. Бизнинг фикримизча, МЮ-3 АҚШнинг кредитлаш сифатига ҳалокатли таъсир кўрсатмоқда» (Michael Aneiro. Egan-Jones Welcomes QE3 By Cutting U. S. Credit Rating // Barron`s, September 14, 2012).
Ҳайрон қоладиган жиҳати шуки, скептиклар сафига Бернанкенинг ўзини ҳам киритиш мумкин. ФЗТнинг раиси – ўта мослашувчан, эҳтиёткор ва ФЗТнинг оддий одамлар кўзига кўринмайдиган ҳиссадорларига қаттиқ қарам кишидир. Лекин у ҳам у даражада аҳмоқ эмас ва АҚШ молиявий тарихида ўзидан салбий хотиралар қолишини истамайди. Мана Бернанкенинг МЮ-3 ҳақидаги фикрларидан бири: «Мен аниқлик киритишни истардим. Аслида ушбу муаммони ечишга жиддий ва катта ҳисса қўшишимиз мумкин деб ҳисобласам-да, уни буткул ечиш мумкин деб ўйламайман. Бизда ишсизлик муаммосини ечишга қодир бўлган кучли воситалар етарли эмас» (Michael Snyder. 10 Shocking Quotes About What QE3 Is Going To Do To America // Activist Post, September 15, 2012).
Агар ФЗТ бандлик муаммосини еча олмас экан, унинг кимга кераги бор?

«Миқдорий юмшатиш» кимга керак?

Шубҳа йўқки, Бернанке АҚШ пул-кредит ва иқтисодий тизими таркибини ҳамда МЮ дастури орқали мамлакатдаги бандлик муаммосини ечиш буткул маънисизлигини яхши билади. Ахир ФЗТ янги пулларни бутун иқтисодиёт бўйлаб бир текисда тарқатмаяпти-ку. Пуллар улкан ипотека қоғозлари портфелини тўплаб олган йирик АҚШ банкларига бориб тушяпти. Улар қувонч билан ушбу макулатурани ФЗТнинг қонуний пулларига алмаштириб олмоқдалар. Агар банклар хизматида бўлган олчоқ иқтисодчилар фикрига ишонадиган бўлсак, бу пуллар иқтисодиётга келиб тушади, жамиятнинг тўлов қобилиятини кўтаради, инвестицияларга айланади, янги иш ўринлари яратади. Лекин бу умуман ундай эмас. Банклар жамиятга фойдали янги соф ҳаётни бошламайдилар. ФЗТдан олинган пулларни банклар энг аввало юқори фойда ишлаш имконини берадиган жойларга, яъни чайқовчилик шуғулланиш мумкин бўлган молиявий ва товар бозорларига йўналтирадилар. Иқтисодиётнинг реал секторига фақат урвоққина етиб боради. Янги иш ўринлари оз бўлади, бу эса АҚШ меҳнат бозоридаги янги ишчи қўлларни «ютиб» юбориш учун камлик қилади. МЮ-2га кўра, янгидан 700 мингта иш ўрни яратилган (лекин ишсизлик даражаси ўша миқдорда қолган – ахир бозорда янги иш қўллари пайдо бўлган). Лекин хазина қоғозларини сотиб олиш орқали амалга оширилган ўша дастур давлатнинг ижтимоий ва иқтисодий дастурларини бюджет орқали молиялаштиришни оширишга қандайдир ҳисса қўшган эди. МЮ-3 эса тоза монетаризмга қайтишдир.
МЮ-3 – соф кўринишда бойликларни бойлар фойдасига, айниқса банк дунёсига тааллуқли кишилар орасида қайта тақсимлашдир. Оддий америкалик истеъмол товарлари ва хизматларга бўлган баҳо ошиши туфайли инфлияция кучи сабаб фақат йўқотишларга дучор бўлади.
Иқтисодчи Энтони Рандаццо айтади: «Миқдорий юмшатиш – бу ФЗТнинг ажойиб атамаси бўлиб, у федерал қарз ёки ипотека кредитларига инвестициялар киритган аввалдан маълум молиявий муассасаларнинг қимматли қоғозларини сотиб олишни англатади ва ҳақиқатда қайта тақсимлашнинг регрессив дастуридир. У молиявий секторда банд бўлганларнинг фаровонлиги даражасини оширишга хизмат қилади, лекин иқтисодиётнинг қолган қисмига кам наф беради. Бу уруғ-аймоқ капитализм тизими доирасидаги даромадлар нотенглигининг асосий драйверларидан бири ҳисобланади. Ва у иқтисодиётга қилинган янглиш инвестициялар туфайли иқтисодий ўсишнинг келажагига путур етказади» (Anthony Randazzo. How Quantitative Easing Helps the Rich and Soaks the Rest of Us… // Reason. com, September 13, 2012).
Машҳур америкалик олигарх Дональд Трамп МЮ-3 ҳақида уялмасдан қуйидагича баёнот берди: «Бу фақат менга ўхшаганлар учунгина манфаатлидир» (Robert Frank. Does Quantitative Easing Mainly Help the Rich? // CNBC, 14 Sep 2012).
ФЗТ пулларни кимга ва қай миқдорда тарқатаётганлиги америкалик сиёсатчиларни доим қизиқтириб келган. Лекин бу масала етти сандиқ ичидаги сирлигича қолмоқда. Охирги инқироз даврида Майкл Блумберг ФЗТга «охирги инстанциядаги кредитор»дан маблағ олган банклар тўғрисида маълумот беришни сўраб мурожаат қилди. ФЗТ буни рад қилди. Блумберг АҚШнинг ахборот эркинлиги тўғрисидаги қонунига кўра буни суд орқали амалга оширмоқчи бўлди. Лекин бу ҳам ёрдам бермади. Федерал заҳира тизими ушбу қонун фақат давлат ташкилотларига тааллуқли эканлигини, ФЗ эса давлат ташкилоти эмаслигини баён қилди. Бу билан ФЗТ нафақат Блумбергга, балки бир йўла АҚШ конгрессига ҳамда бутун Америка халқига мамлакатда ким хўжайин эканини кўрсатиб қўйди. МЮ-3 дастурининг ҳақиқий бенефициарларини билиш бизга насиб қилмас керак. Аниқки, буларнинг аксарияти Уолл-Стритдаги бир нечта «чўкмас» банклар бўлиб чиқади. Биз глобал миқёсдаги банк коррупцияси учинчи раундини гувоҳи бўламиз.

Интернетдаги материаллар асосида Ботирхўжа Жўраев тайёрлади

Юқорига